Bugüne Tercüme Edilemeyecek Bir Âşık Musikisi Metni: Hâzâ Mecmûa-i Sâz Ü Söz

Abstract

17. yüzyıl, askeri, siyasi ve iktisadi alanlardaki yıkıcı sorunlara rağmen, Osmanlı İmparatorluğu'nun kültürel-sanatsal alanlardaki yükselişine sahne olur. Musiki ve edebiyat, siyasi çalkantılar ve dönüşen toplumsal yapılar arasında bu yükselişin en temel itici gücü hâline gelir. Elbette bu sürecin şekillenmesine etken olan ana unsurlardan biri de âşıklık geleneğidir. Sözlü ve yazılı kaynakları bulunan ve 17. yüzyıldan itibaren giderek kurumsallaşan bu köklü gelenek, estetik bir ifade biçimi olmasının ötesinde, dini, siyasi, ahlaki ve felsefi temaları işleyen çok yönlü bir üslup geliştirir. Nitekim 17. yüzyılda yazılan ve Osmanlı musiki geleneğine ait çeşitli eserleri ihtiva eden Hâzâ Mecmûa-i Sâz ü Söz (HMSS), aynı zamanda âşık sanatının ilk kapsamlı metinlerinden biridir. Hâsılı bu açıdan ayrı bir kıymeti haiz olan HMSS, bugüne dek sayısız araştırmacı tarafından irdelenmiş ve muhtelif yönleri itibarıyla analiz edilmiştir. Ne var ki konuyla ilgili literatürde, HMSS'deki âşık musikisi örneklerinin tam olarak nasıl bir taksonomik yaklaşım doğrultusunda tanımlanıp sınıflandırıldığı meselesi henüz tartışmaya açılmamış ve bu örnekler, genellikle modern taksonomik kriterler uyarınca değerlendirilmiştir. Oysa HMSS gibi pre-modern müzik metinleri, esas itibarıyla bugüne tercüme edilmeye direnen çok farklı hakikat çerçevelerinin ürünüdür. İşte bu iki farklı olgu arasında gerilim, HMSS'deki âşık musikisi örneklerini modern bilgi kalıplarımızla yorumlamaktan artık vazgeçmemiz gerektiğine işaret etmektedir. Nihayet bütün bu argümanlardan hareketle şekillenen ve son kertede Fransız filozof Michel Foucault'nun bilginin tarihselliğine referansla işlerlik kazandırdığı 'episteme' kavramını merkezine alan bu makalenin nihai amacı, HMSS'deki âşık musikisi taksonomisinin, 17. yüzyıl Osmanlı bilgi rejiminin hangi kuralları uyarınca mümkün hâle geldiğini ve bugünün Türk halk edebiyatı ve Türk halk müziği kategorileriyle nasıl bir ilişki içerisinde olduğunu tartışmaya açmaktır. Hâsılı bu nihai amaç doğrultusunda kapsamlı bir literatür taraması yapılmış ve konuyla ilgili kaynaklardan elde edilen somut bulgular ışığında, HMSS'deki âşık musikisi taksonomisinin yalnızca kendi döneminin epistemik çerçevesi içerisinde anlamlı olduğu, yani günümüze tercüme edilemeyeceği sonucuna ulaşılmıştır. Kuşkusuz ki HMSS özelinde ulaşılan bu sonuç, çok daha genel bir planda geçerlilik arz etmekte ve bilhassa müzikolojik yayınlar için, pre-modern müzik metinlerinin epistemik bağlamlarını dikkate alan analitik bir tarihyazımı anlayışına ihtiyacımız olduğunu vurgulamaktadır. Öyle ki Foucault'nun yapıtlarından devralınabilecek olan bu analitik tarihyazımı anlayışı, HMSS gibi pre-modern müzik metinlerinin kendi epistemik bağlamlarına tekrar yerleştirilebilmesini mümkün kılacak ve daha da önemlisi konuyla ilgili literatürün kahir ekseriyetini karakterize eden tarihsel süreklilik varsayımlarının, kurucu-özne nosyonlarının ve anakronik yaklaşımların derinlikli bir eleştiriye tabi tutulmasına yol açacaktır.